Als kind van de jaren '70 - een fijne tijd, met David Bowie en Alice Cooper en geen spoor meer van het idealistische 'De wereld moet beter worden' van daarvoor - heb ik me nooit gerealiseerd hoe spannend de confrontatie tussen Oost en West geweest moet zijn. Pratend over de Koude Oorlog refereert het schoolboek Geschiedenis aan de Cuba-crisis van '62 'toen de wereldvrede aan een zijden draadje hing'. Bijna niemand noemt '70-'80 als de jaren dat de Westerse democratieën bijna bezweken onder de groeiende macht van de Sovjet Unie.
Om te jennen en ongelijk te krijgen, heb ik in mijn onschuld altijd geroepen dat Reagan een groot president was die 'voor ons' de Koude Oorlog zou winnen. Te vrezen valt dat ik in die opvatting veel meer gelijk had dan ik toen zelf begreep.
Maar in de jaren die aan Reagen vooraf gingen, verloor het Westen slag na slag in de oorlog der ideeën aan de onderhandelingstafel en daarbuiten. De Sovjet-Unie bewapende zich in een tempo dat je, acheraf gezien, liever niet in iedere bijzonderheid tot je zou hebben genomen. De meeste zogeheten 'Westerse intellectuelen' zagen geen verschil tussen waarvoor de NAVO stond en waarvoor het Warschau-pact, dat wil zeggen, weigerden zich te verdiepen in de vraag of vrijheid van meningsuiting en vrijheid van economisch handelen de moeite waard zijn om voor te vechten. Ze heetten Karel Roskam en hielden zich liever bezig met het bewenen van Allende - een Chileense president die het papier van de oppositionele pers zo rantsoeneerde dat kranten met een hem onwelgevallige mening niet meer gedrukt konden worden - of met 'de bevrijdingslegers van Pol Pot' (dezelfde VARA-commentator op de dag dat de Rode Khmer Cambodja overnam) en klaagden over 'onze koloniale schuld' aan de Apartheid in Zuid Afrika. Commentator HJA Hofland - een aardige man die geen vlieg kwaad doet - beweerde in het NRC-Handelsblad dat Russische dissidenten betaald werden door de CIA. In iedere onder Westerse studenten gemeten peiling kwam de NAVO naar voren als dé grote agressor. 't Was kortom, deftiger, in de hand te bijten die jou voedde, dan in die jou wilde slaan.
Het meest beschamende van die tijd was het gesjoemel met mensenrechten. Bij de onderhandelingen tussen Oost en West in Helsinki was een ronkende paragraaf over vrijheid van informatie overeengekomen die door Brezjnev en de zijnen zonder enig voorbehoud werd ondertekend; er bestond immers ook informatie in de Sovjet-Unie? Zo ook wat betreft de zogenoemde 'rechten van de mens'.
Het Westen jeremieerde aan tafel wat en keek vervolgens jaren de andere kant op als joden de Sovjet Unie wilden verlaten, zoals het ook oorverdovend zweeg toen types die de moed hadden een andere mening te verkondigen dan de Sovjets welgevallig was, in werkkampen verdwenen.
'CIA-agenten', nietwaar?
Als ik zeg 'het Westen' bedoel ik natuurlijk vooral West-Europa. Dankzij de veel gesmade Verenigde Staten kwam er uiteindelijk een gestage stroom van Joodse emigranten die de Sovjet Unie mocht verlaten. Het Amerikaanse Congres bleek uiteindelijk machtiger dan de publieke opinie in het onverschillige West Europa. En uiteindelijk kwam Reagan, zag en overwon.
Hoe simpel samengevat ook, ik denk dat 't zo gegaan is. Dit brengt mij bij de vraag; leert de geschiedenis ons iets? Ik denk van niet. Het grote wonder van de jaren '70 - de onverschilligheid voor een totalitair machtsblok dat onze vrijheden wezenlijk bedreigde, net zoals Hitler dat deed veertig jaar daarvoor - blijft knagen.

Beste Theo van Gogh,

Namens mijn man, dr. K.L. Roskam, wil ik u wijzen op een onjuiste vermelding op uw website. U zegt daarin dat mijn man een juichrede hield over 'de bevrijding' van Cambodja; die dag kwam Pol Pot aan de macht. Mijn man heeft dit nooit beweerd. De Vietnam-deskundige bij uitstek, dr. J. Pluvier, heeft destijds duidelijk gemaakt dat hij Pol Pot nooit heeft toegejuicht.

Even checken, Theo, niet zo maar wat brallen,
Annelies Roskam-Wymenga