4-10-2004

Twaalf jaar na de Bijlmerramp

De nabestaanden van de Dakotaramp kregen een bescheiden kunstwerkje. De SLM-ramp wordt herdacht rondom een beeldje dat onopvallend in de buurt past. Maar het monument voor de Bijlmervliegramp is een uit z'n krachten gegroeid onding. Dankzij de lokale overheid.

Op de plek waar op 4 oktober 1992 om even over half zeven het reusachtige, brandende Boeingmonster neerstortte op een woongebouw, is een ode aan de necrofilie verrezen. De herdenkingsplaats voor de 43 Bijlmerdoden is groter dan het nationaal monument op de Dam. Wat is hier aan de hand? We zien hier waartoe het multiculturalisme leidt: in de tegenwoordige wedren om aandacht telt elke omgekomen allochtoon onevenredig zwaar. Aan de 43 en hun nabestaanden wordt een symbolisch belang toegescheven, dat hun menselijk leed overdekt.

Vanuit de aanpalende flats kijk je uit op een kolossaal plateau in de vorm van het gebombardeerde flatgebouw met de twee namen, Groeneveen-Klein Kruitberg. De materiaalkeuze: wit beton en lichtgrijs grint, alsof je in een crematorium loopt. Een waterplateau met een piepklein, borrelend kraantje loopt abrupt, met een kindonvriendelijk hoogteverschil, over in een rechthoekig betonnen bassin met drabbig water. Halverwege begint een modderpoel, daarna wordt het een zieltogende gras- en onkruidvlakte. 's Avonds zorgt kil wit licht voor een huiveringwekkende sfeer.
Die reusachtige 'voetafdruk' van de verdwenen flat domineert de hele omgeving; het doodse, stilstaande water onderstreept de grimmigheid van het ontwerp.

Intiem en voor de mensen zelf
Vlak na de ramp richten de buurtbewoners een bescheiden herdenkingsplaats in bij een boom die gespaard was gebleven en die de naam kreeg: 'de boom die alles zag.' Het is niet meer dan een hardhouten plankier rondom de boom, voor foto's, bloemen en persoonlijke aandenkens. Een vierkant van grinttegels met border, een hek, een paadje en een gft-container met wat tuingereedschap completeren het monumentje.
Na een jaar is het een vertrouwd onderdeel van de buurt geworden. Dagelijks komen er mensen van alle leeftijden de planten verzorgen, uitrusten, spelen of bidden. Op foto's van Ruben San A Jong is te zien dat het monumentje onopvallend ruimte biedt aan de culturele verscheidenheid van de bevolking.
Burgemeester Ed. van Thijn belooft kort na de ramp dat er binnen een jaar een officieel 'gedenkteken' zal komen. Stadsdeel Amsterdam-Zuidoost stelt een werkgroep in, er worden rondetafelgesprekken gehouden en op een tentoonstelling prijken brieven, kindertekeningen uit Israël en Nederland en maquettes van Bijlmerkunstenaars. Eén boodschap van de buurt weerklinkt in alle uitingen: het spontane monumentje rondom 'de boom die alles zag' is de hoofdzaak. Wat er ook bij zou kunnen komen, de 'intieme, besloten sfeer' van de herdenkingsplaats moet in elk geval in tact blijven. "Het monument zal vooral bedoeld zijn voor de mensen zelf", zegt een buurtbewoner in een rondetafelgesprek, "het moet niet dezelfde, symbolische waarde krijgen als het monument op de Dam."

Het zijn simpele, subtiele ideeën die naar voren komen in de gesprekken. Het stadsdeel moet het verwoeste deel van het woonpark herstellen, in de glooiende Engelse-landschapsstijl, gebaseerd op de visie van de stedebouwkundige mej. ir Jacoba Mulder, leerling van Cornelis van Eesteren, die de Bijlmer kenmerkt. Het rampgebied moet op natuurlijke wijze overgaan in de groene parkomgeving. Ter compensatie van de geleden schade wil de buurt het budget van 4 miljoen gulden verder besteden aan lang verwachte voorzieningen, zoals een fontein in de plas voor de tegenoverliggende flat Grubbehoeve, Grubbezee of ook wel op z'n Surinaams Kola Kreek genaamd, en een waterspeelplaats voor kinderen.
De omgeving moet een ode aan het leven worden. Vroeger waren er recreatiestrandjes aan de plas, maar door de vervuiling zijn die verdwenen. En die kunnen weer terugkomen als het water gaat stromen. Daarnaast wil de buurt een eenvoudig paviljoen voor herdenkingen of muziekuitvoeringen. Bij de bouw van de Bijlmer was bedacht dat elke flat zo'n ontmoetingsplaats in het groen zou krijgen. Destijds is er tengevolge van bezuinigingen slechts één gerealiseerd, bij de flat Hofgeest. Het paviljoen moet komen bij de nieuwe kop van het door de ramp ingekorte Groeneveen.

Multicultureel ontwerpprobleem
Maar de bewoners hebben buiten de waard gerekend. De ambtelijke werkgroep-Monument van het stadsdeel reageert op de wensen van de buurt met een vraag die uit een nogal ander vaatje tapt: "Hoe kun je in één ontwerp tegemoet komen aan de gebruiken en gewoonten van zoveel verschillende culturen?"
Hoe nu? Zijn de scheppende disciplines nu ook al ten prooi gevallen aan politieke correctheid? De kiem voor het latere onheil is er al. Architect Herman Hertzberger en landschapsontwerper Georges Descombes, twee grote namen met al even grote ego's, gaan in opdracht van het stadsdeel aan de slag met het 'herinrichten' van het rampgebied.
Op een groot bord wordt aangekondigd dat hier 'een groeiend monument' wordt gerealiseerd. En groeien zál het, tot wanstaltige proporties.

Aan de werkgroep mag na enig soebatten één buurtbewoner deelnemen, de kunstenaar George Munnik, die al vanaf het begin in de Bijlmer woont en de geschiedenis van de wijk goed kent. Hij kan zich met moeite handhaven tussen alle professionals, die bovendien soms vergeten om hem belangrijke informatie vooraf toe te sturen.
"Het ging al direct fout," zegt Munnik. "De toenmalige stadsdeelsecretaris, Wicher Nieuwenhuis, pakte een stift, zette een paar lijnen op een kaart, wierp deze ambtenaar Castelijn toe en zei: 'Jij maakt er wel iets fatsoenlijks van.' Met die ene pennestreek verdween de plas bij Grubbehoeve uit het plangebied." En daarmee de wensen van de buurt, met het monument als een stilteplekje waaromheen het leven doorgaat.
Hertzberger is daarentegen van mening dat het rampgebied "nadrukkelijk een stedelijke plek" moet worden, daarmee voorbijgaand aan de stedebouwkundige opzet van de omgeving, waarin het woonpark rond de grote flats juist een natuurlijk karakter heeft. Begin oktober 1994 presenteert hij zijn eerste ontwerp: een gigantisch amfitheater naast een gedenkplaat. De buurt schrikt zich een hoedje. De afgevaardigde bewoner: "Is dit wat ze bedoelen met een groeiend monument? Veel beton, veel asfalt, een kale en treurige ruimte. Te groot en te dominerend."

Bijkomend probleem is dat Hertzberger en Descombes de doorgaande brandweer- en verhuisroute door het autovrije park hebben versmald tot een wit-betonnen wandelpromenade. De brandweer moet het verder maar uitzoeken en rijdt noodgewongen de omliggende voetpaden stuk. Het stadsdeel pleegt ook geen onderhoud meer en het park komt er verwaarloosd uit te zien. Er is een 'veiligheidsbeleid', maar de ambtenaren die daarover gaan, zitten weer niet in de werkgroep-Monument. De waarschuwing van de bewoners wordt in de wind geslagen. De ironie wil dat ambtenaren in 1998 na bezwaren van de brandweer weer zitten te tekenen aan verbreding van de promenade. Maar ja, daar moet Herzberger toestemming voor geven. En die weigert. Hoe durft de overheid met zoiets triviaals als een veilige brandweerroute aan te komen zetten midden door zijn kunstwerk?

Slegs vir volwassenen
Het definitieve ontwerp wordt in april 1995 getoond. Het amfitheater heeft plaatsgemaakt voor de 'voetafdruk', het plateau met bassin in de vorm van het verdwenen flatgebouw. Een pomp zal de beloofde waterspeelplaats mogelijk maken. Langs de promenade loopt een lange, wit-betonnen muur met vlakken van één tot drie meter hoogte, met een oppervlak van 475 m².
Weg is het wijdse uitzicht waarmee de Bijlmer beroemd is geworden, weg is ook de ruimtebeleving die voor veel bewoners de slechte naam van de wijk compenseert. De ontwerpers beweren doodleuk dat "beton ook heel mooi kan zijn". Alsof daar niet reeds genoeg van dit materiaal is…

In plaats van het paviljoen tekent Hertzberger een tochtige overkapping, volgens hem bedoeld als ontmoetingsplaats en dus al snel 'de bushalte' gedoopt. Rondom de boom is een mozaïektapijt geprojecteerd. De mozaïektegels worden onder leiding van Hertzbergers dochter Akelei gemaakt door nabestaanden, schoolkinderen en vele anderen. Akelei Hertzberger is helemaal in het multiculturalisme. Ook zij wordt niet door het stadsdeel afgeremd, waardoor dit op zich goede idee alsmaar uitdijt door de inbreng van creatieve ramptoeristen. De boom die alles zag, waarmee het gedenkteken begon, valt langzaam aan een beetje weg.

Alle bezwaren tegen dit megalomane onding ten spijt, keurt de deelraad het voetafdruk-ontwerp op 18 januari 1996 goed. Met één wijziging: de graffitigevoelige muur langs de promenade wordt maximaal 80 centimeter hoog. Goddank. Dat hebben de protesterende bewoners toch maar bereikt. Leve de inspraak?
Maar de pomp en de waterspeelplaats worden opeens wegbezuinigd, zodat de Bijlmer er alweer een bak stilstaand, vies water zonder functie bij heeft. Deelraadswethouder Paul van Veldhuizen (Groen Links) liegt op de lokale omroep AT5 glashard dat die waterspeelplaats er later door de bewoners is bijverzonnen.
Op een bezwaarschrift van de buurt antwoorden de ambtenaren met een gelegenheidsargument: "Weliswaar zijn spelende kinderen hier niet ongepast, maar het monument is hier niet voor ontworpen." Slegs vir volwassenen? Erg multicultureel klinkt dat niet in een kinderrijke buurt waar scholen en ouders nog lang na de ramp de gevolgen zien. Hertzberger maakt zich er gemakkelijk van af: "Ik heb niet de opdracht gekregen om het gebied in de Engelse-landschapsstijl te ontwerpen."

'Verticaal opslaan van palen'
Voorjaar 1996 worden de buurtbewoners plotseling elke ochtend om 7 uur gewekt door het geluid van heipalen. Hoe kan dat? De bouwvergunning is er immers nog niet. Het stadsdeel vertelt desgevraagd dat hier het 'verticaal opslaan van palen' aan de orde is. En dat mag volgens de wet, ook zonder vergunning, hoe bizar het ook klinkt.
Niet lang daarna wordt ambtenaar Castelijn van de werkgroep-Monument ontslagen wegens handjeklap met een betonleverancier. L' histoire se répète in de uit beton opgetrokken Bijlmer; ook bij de bouw van de wijk werd al fraude gepleegd.

De stedebouwkundige Ashok Bhalotra, ingehuurd om bij wijze van rechtvaardiging achteraf een structuurvisie voor de reeds half gesloopte Bijlmer te vervaardigen, doopt het monstrum-in-wording vervolgens nogal necrofiel "de ziel van de Bijlmer." Hier zou "het multiculturele karakter" van de wijk in optima forma zichtbaar zijn.
Zo was het ook al vlak na de vliegramp, toen de media de wereld dagelijks beelden lieten zien van o zo exotisch rouwende Ghanese vrouwen. Diezelfde vrouwen werden trouwens nauwelijks geïnterviewd: het multiculturalisme reduceert individuen tot hun etnische groep. (Aan de autochtone nabestaanden en overlevenden werd destijds minder aandacht besteed, waarop één querulant, die later nog zou worden gehoord door de parlementaire enquêtecommissie, drie dagen na de ramp op AT5 in huilerig Amsterdams uitriep: "Wij sjijn ook sllachtoffer!") Omdat de meeste immigranten geen Nederlands spreken, vormen zij een ideaal projectiescherm voor de verdrongen Indiase wortels van de gevierde stedebouwkundige Bhalotra.

De promotie-afdeling van het al even necrofiele stadsdeel meldt het Bijlmermonument vervolgens aan als folkloristische attractie. En inderdaad zie je op zondagmiddag af en toe stijfgearmde Apeldoornse echtparen door de buurt lopen, het NS- of ANWB-gidsje in de hand, schichtig om zich heen kijkend naar de vele negers, de pas recht op de rampplek gericht.

Een bewoonster die aan de rondetafelgesprekken deelnam: "Dit monument is buiten de bewoners om een heel eigen leven gaan leiden. Onze wensen zijn genegeerd. Er is geen rekening gehouden met onze gevoelens, ze zijn ermee aan de haal gegaan. We wilden iets subtiels en kregen een naargeestig prestigeproject."
En een Ghanese buurvrouw die haar broer op 4 oktober 1992 verloor: "Elke keer als ik er langs loop, moet ik moeite doen om mijn verdriet niet weer naar boven te laten komen. Het monument is te groot, dat is niet goed voor ons."
De vliegramp waarbij even veel mensen omkwamen als bij een gemiddeld busongeluk kreeg een gedenkteken van wereldoorlogachtige proporties. Heel multicultureel.

Bernadette de Wit

Meer van Bernadette de Wit op De Gezonde Roker:

- Stadsverslaggever op de multikul matras
- The Warmest Place
- Wormen en maden
- De Bijlmer Belt
- Stadsverslaggeving deel II
- Wormen en maden in een Bijlmerflat
- Lezers van De Gezonde Roker over multikul
- De Gouden Tondeuse
- Nova en de joden ('zulke mensen')
- Wallage wint eerste Gouden Tondeuse
- Gastarbeiderszoon wint Gotspe-prijs
- Nationale importstop voor kansarmen gewenst
- De tweede Gouden Tondeuse
- De beul van Almere
- Wallage eist haardos terug
- Liegende Wallage houdt zich doof en blind
- Uitslag Tweede Gouden Tondeuse: Marcel van Dam, de Hans Kazan van de drogreden, op één
- Goede manieren
- Eerste hulp bij liberale immigratiepolitiek
- Nederland zeehondencrêche
- De allochtone snelweg
- De zelfcastratie van Paul Cliteur
- Uitslag derde Gouden Tondeuse
- De vreetweide
- Lezersreactie
- Lezersreactie-2
- De allochtone afwasmachine
- Lezersreactie-3
- Op de hurken
- Kleine encyclopedie van het vrije woord
- Komt het nog goed?
- Bikini in Iran
- Correspondentie met een nieuwsgierige moslim
- Correspondentie met een nieuwsgierige moslim deel 2
- Correspondentie met een nieuwsgierige moslim deel 3
- Correspondentie met een nieuwsgierige moslim deel 4
- Correspondentie met een nieuwsgierige moslim deel 5
- Correspondentie met een nieuwsgierige moslim, slot
- Klagen over discriminatie heeft nut!
- Ex pleegt karaktermoord op Ayaan Hirsi Ali